ตะไคร้ – Thaiherbs

ตะไคร้ (Lemongrass)

ตะไคร้ (Lemongrass) มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Cymbopogon citratus (DC.) Stapf จัดอยู่ในวงศ์หญ้า (Poaceae) เป็นสมุนไพรฤทธิ์อุ่น รสปร่ากลิ่นหอม ที่ได้รับการบรรจุอยู่ในบัญชียาหลักแห่งชาติของไทย ในกลุ่มยารักษาอาการทางระบบทางเดินอาหาร (ขับลม แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ) และเป็นส่วนประกอบในตำรับยาแผนโบราณหลายตำรับ มีข้อมูลทางพฤกษศาสตร์และวิทยาศาสตร์การแพทย์อย่างละเอียด ดังนี้ครับ

ลักษณะทางพฤกษศาสตร์ (Botanical Features)

- ลำต้น: เป็นไม้ล้มลุกประเภทหญ้า มีอายุหลายปี รวมกันเป็นกอแน่น สูงประมาณ 1–1.5 เมตร ลำต้นจริงรูปแบนอยู่ใต้ดิน มีเหง้าสั้นๆ
- ก้านและใบ: ส่วนที่เห็นตั้งตรงเรียกว่า “ลำต้นเทียม” เกิดจากกาบใบที่เจาะซ้อนกันแน่น ผิวนอกสีขาวแกมเขียวหรือม่วงอ่อน เนื้อในสีขาวนวล ใบเดี่ยวรูปขอบขนานแคบ ยาวเรียว ปลายแหลม ผิวใบสาก ขอบใบคม
- ดอก: ออกดอกยากมาก หากออกจะเป็นช่อขนาดใหญ่ยาวที่ปลายยอด ดอกย่อยมีจำนวนมาก ไม่มีก้าน ดอกขนาดเล็กมาก

สารสำคัญและกลไกการออกฤทธิ์ทางวิทยาศาสตร์

ตะไคร้มีสารออกฤทธิ์ทางชีวภาพหลักอยู่ในกลุ่มน้ำมันหอมระเหย (Essential Oils) ประมาณ 0.2–0.5% ซึ่งประกอบด้วย:

1. สารกลุ่มโมโนเทอร์พีน (Monoterpenes)

สารเด่นที่สุดคือ Citral (ซิสทรัล) ซึ่งเป็นสารผสมระหว่าง Geranial และ Neral (ให้กลิ่นหอมคล้ายมะนาว) และสาร Myrcene (ไมซีน)

- กลไกขับลมและลดการบีบตัว: สาร Citral มีฤทธิ์คลายกล้ามเนื้อเรียบในทางเดินอาหาร (Spasmolytic effect) ช่วยลดการเกร็งตัวของกระเพาะอาหารและลำไส้ ทำให้ขับลม ออกฤทธิ์แก้อาการท้องอืด ท้องเฟ้อ แน่นจุกเสียดได้อย่างรวดเร็ว
- กลไกต้านเชื้อแบคทีเรีย: ยับยั้งการเจริญเติบโตของเชื้อแบคทีเรีย Helicobacter pylori ซึ่งเป็นสาเหตุสำคัญของโรคแผลในกระเพาะอาหาร

2. สารกลุ่มฟลาโวนอยด์ (Flavonoids) และกรดฟีนอลิก (Phenolic acids)

เช่น Luteolin, Orientin และ Chlorogenic acid

- ฤทธิ์ขับปัสสาวะและลดความดัน: สารกลุ่มนี้ช่วยกระตุ้นการทำงานของไตในการขับน้ำและโซเดียมออกจากร่างกาย (Diuretic effect) ส่งผลให้ปัสสาวะขัดทุเลาลง และช่วยลดแรงดันในหลอดเลือด ทำให้ความดันโลหิตลดลงได้
- ฤทธิ์ต้านการอักเสบ: ยับยั้งการสร้างสารซีโรโทนินและพรอสตาแกลนดินที่ก่อให้เกิดความปวด บรรเทาอาการปวดข้อและกล้ามเนื้อ

สรรพคุณอย่างละเอียดแยกตามระบบร่างกาย

ระบบร่างกาย	อาการที่รักษา / สรรพคุณทางยา	วิธีการออกฤทธิ์
ระบบทางเดินอาหาร	ท้องอืด ท้องเฟ้อ แน่นจุกเสียด อาหารไม่ย่อย เจริญอาหาร	คลายกล้ามเนื้อเรียบในลำไส้ ขับลม กระตุ้นน้ำย่อย
ระบบทางเดินปัสสาวะ	ปัสสาวะขัด (ขัดเบา) นิ่วในทางเดินปัสสาวะระยะเริ่มต้น	เพิ่มการขับน้ำและโซเดียมของไต บรรเทาการอักเสบ
ระบบไหลเวียนโลหิต	ความดันโลหิตสูง บำรุงธาตุ	ช่วยขยายหลอดเลือดส่วนปลาย และขับปัสสาวะลดปริมาตรเลือด
ระบบสืบพันธุ์ (สตรี)	ปวดประจำเดือน ประจำเดือนมาไม่ปกติ	ขับโลหิตระดู กระตุ้นการบีบตัวของมดลูกตามรอบเดือน
ระบบทางเดินหายใจ	เป็นหวัด คัดจมูก ไอ มีเสมหะ	น้ำมันหอมระเหยช่วยให้ทางเดินหายใจโล่ง ต้านเชื้อหวัด

อาการไม่พึงประสงค์ และข้อควรระวังอย่างเข้มงวด

1. ข้อห้ามใช้เด็ดขาด (Contraindications):
  - - สตรีมีครรภ์: ห้ามรับประทานตะไคร้ในปริมาณสูงหรือน้ำตะไคร้เข้มข้น เนื่องจากมีฤทธิ์บีบมดลูกและขับประจำเดือน เสี่ยงต่อการแท้งบุตรหรือคลอดก่อนกำหนด
    - ผู้ป่วยโรคไตเสื่อม: ควรหลีกเลี่ยงเนื่องจากฤทธิ์ขับปัสสาวะที่รุนแรงอาจทำให้ไตที่อ่อนแออยู่แล้วต้องทำงานหนักเกินไป จนเกิดภาวะไม่สมดุลของอิเล็กโทรไลต์
2. ข้อควรระวังทั่วไป:
  - - ผู้ที่มีความดันโลหิตต่ำ: ไม่ควรดื่มน้ำตะไคร้ติดต่อกันเป็นเวลานาน เพราะอาจทำให้ความดันโลหิตยิ่งลดต่ำลงจนวูบหรือวิงเวียนศีรษะได้
    - การแพ้สัมผัส: น้ำมันตะไคร้เข้มข้นห้ามทาผิวโดยตรงเพราะระคายเคืองสูง ต้องเจือจางก่อนเสมอ

ปริมาณการใช้และขนาดรับประทานทางการแพทย์

- แก้ท้องอืด ท้องเฟ้อ แน่นจุกเสียด: ใช้ลำต้นแก่สดซอยบางๆ ประมาณ 1 กำมือ (40–60 กรัม) ทุบพอแหลก ต้มกับน้ำ 2 แก้วให้เดือด นาน 10-15 นาที ดื่มครั้งละครึ่งแก้ว หลังอาหารวันละ 3 ครั้ง
- แก้ปัสสาวะขัด: ใช้ต้นแก่สดหรือเหง้าใต้ดินฝานแว่นบางๆ คั่วไฟอ่อนพอเหลือง ชงน้ำร้อนดื่มครั้งละ 1 ถ้วยกาแฟ วันละ 3 ครั้งก่อนอาหาร
- ในตำรับยาแผนไทย: ตะไคร้เป็นส่วนประกอบหลักใน “ยาเลือดงาม” (แก้อาการปวดประจำเดือน) และ “ยาประสะกานพลู” (แก้อาการปวดท้อง จุกเสียด) ในบัญชียาหลักแห่งชาติ

ข้อแตกต่างสำคัญ: ตะไคร้บ้าน (ตะไคร้แกง) ที่ใช้กิน จะมีลำต้นสีขาวเขียว ใบไม่มีกลิ่นฉุนรุนแรง ส่วน ตะไคร้หอม (Citronella) ลำต้นและก้านใบจะมีสีม่วงแดง กลิ่นฉุนแรงมาก นิยมใช้ไล่ยุงและแมลงเท่านั้น ห้ามนำมารับประทานเด็ดขาดครับ